Сыни ойлау – діни экстремизмнің алдын алудың тиімді тетігі
Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында діни көзқарастың қалыптасуы бұрынғыдан әлдеқайда күрделі сипатқа ие болды. Әсіресе интернет пен әлеуметтік желілердің кең таралуы діни мазмұндағы ақпараттың қолжетімділігін арттырды. Алайда ақпараттың қолжетімділігі оның сапасы мен шынайылығына әрдайым кепіл бола бермейді. Осы тұрғыда сыни ойлау қабілеті діни экстремизм мен радикалды идеологиялардың алдын алуда маңызды құрал ретінде қарастырылады.
Сыни ойлау – бұл ақпаратты талдау, салыстыру, оның шынайылығын бағалау және негізделген қорытынды жасау қабілеті. Психологиялық зерттеулер көрсеткендей, адам эмоциялық әсерге берілген кезде ақпаратты терең сараламай қабылдауға бейім келеді. Ал дәл осы фактор радикалды идеологиялардың таралуына қолайлы жағдай туғызады.
Діни экстремистік ағымдар көбіне ықпал етудің қарапайым, бірақ тиімді әдістерін қолданады. Олардың қатарында діни мәтіндерді контекстен тыс түсіндіру, күрделі мәселелерді жеңілдетіп көрсету, сондай-ақ “ақиқат тек бізде” деген ұстанымды қалыптастыру бар. Мұндай тәсілдер адамның сыни талдау қабілеті төмен болған жағдайда оң нәтиже береді.
Қазіргі цифрлық ортада «ақпараттық оқшаулану» феномені де ерекше назар аударуды талап етеді. Әлеуметтік желілердегі алгоритмдер қолданушының қызығушылығына сәйкес контент ұсынып, оны біржақты ақпарат кеңістігінде қалдыруы мүмкін. Нәтижесінде адам балама пікірлерді қабылдаудан алшақтап, белгілі бір көзқарасты абсолютті шындық ретінде қабылдай бастайды. Бұл өз кезегінде радикалды идеялардың таралу қаупін арттырады.
Осы жағдайда дәстүрлі рухани құндылықтардың рөлі ерекше. Қазақ қоғамындағы діни таным тарихи тұрғыда сабырлылыққа, төзімділікке және әлеуметтік үйлесімге негізделген. Діннің мұндай түсінігі радикализм мен экстремизмге қарсы табиғи тосқауыл бола алады. Сондықтан дәстүрлі діни көзқарасты нығайту және оны дұрыс түсіндіру – профилактикалық шаралардың маңызды бағыты.
Сонымен қатар, діни сауаттылық пен сыни ойлауды қатар дамыту қажеттілігі айқын байқалады. Діни білімнің жеткіліксіздігі немесе үстірт болуы жалған интерпретацияларға сенуге әкелуі мүмкін. Ал сыни ойлау дағдылары мұндай ақпаратты сүзгіден өткізуге мүмкіндік береді. Бұл екі фактор өзара тығыз байланысты және кешенді түрде қарастырылуы тиіс.
Қорытындылай келе, діни экстремизм мен терроризмнің алдын алу тек құқықтық немесе әкімшілік шаралармен шектелмеуі керек. Тиімді алдын алу үшін қоғамда сыни ойлау мәдениетін қалыптастыру, ақпараттық сауаттылықты арттыру және дәстүрлі рухани құндылықтарды жүйелі түрде насихаттау қажет. Осындай кешенді тәсіл ғана азаматтардың саналы мінез-құлқын қалыптастырып, деструктивті діни ықпалдардың таралуына тосқауыл қоя алады.
Атырау облысы Дін істері басқармасы
«Ақпараттық-талдау орталығының» бөлім басшысы Ә.Рашитов
Автор публикации
